ببندد و استادانش را به فرنگستان بازگرداند . خيالش اين بود راه بيدارى افكار را بر روى اجتماع مسدود گرداند . به گفتهء خودش : اجازهء انتشار كتاب سفير ايران در روسيه را نداد . « به جهت اينكه براى مردم فرق اوضاع اروپا با اوضاع ايران درست معلوم نشود . » به همان استدلال ، نشر مخزن الوقايع نوشتهء ميرزا حسين سرابى را ( در شرح سفارت فرخ خان امين الدوله به اروپا ) مانع آمد . و دستور داد : « البته نخواهيد گذاشت . . . اين كتاب را باسمه نمايد ، كه به همه‌جا منتشر شود ، و براى مردم ، درست آگاهى از اوضاع اروپا حاصل شود كه مصلحت نيست . » « 146 » معلوم است چقدر از هشيارى مردم بيم‌زده بود . حتى از تأسيس تلگراف مىهراسيد . ملكم مىنويسد : « چندين سال با مرحوم ميرزا آقا خان جنگيدم كه بايد تلغراف ساخت . . . ترتيب تلغراف را از براى ايران مشكل و نامناسب و مايهء مرارت مىدانست . » « 147 » غرامت صدارت ميرزا آقا خان براى ايران بس گران بود ؛ رسوايى جنگ هرات حيثيتى براى دولت باقى نگذارد . بر فساد دستگاه ديوان و يغماگرى حكومت كه در دست اعتماد الدوله و همدستان و خويشاوندانش بود ، حدى متصور نبود . خزانهء دولت تهى گشت . تنزل عمومى همهء شؤون اجتماعى را فراگرفت . بيزارى از دورهء ميرزا آقا خان را در نوشته‌هاى آن اوان خواهيم شناخت . از جمله گفته‌اند ، اگر در علت تنزل دولت « از خلق ايران استشعار مىشد ، از نتايج كردارهاى زشت ميرزا آقا خان بود . . . » و با عزلش « از صدارت و خيانت . . . جان مملكت ايران را از حيله و پيلهء » او نجات دادند . « 148 » با سرنگون شدن دولت آن وزير ويرانگر ، انديشهء اصلاح جلوهء تازه‌اى يافت . . . در سال 1275 ( دولت ، پس از اخراج او از خدمت ) چند رسالهء ارزشمند در انتقاد سياسى نوشته شد ؛ هيأت 42 نفرى از شاگردان ايرانى براى آموختن دانش و فنون جديد به فرانسه روانه گشتند ؛ نخستين طرح قانون اساسى ايران به ضميمهء يك سلسله قوانين اجتماعى و سياسى و اقتصادى به شاه عرضه گرديد . « شوراى دولت » به وجود آمد ؛ « مصلحت خانهء عامه » برپا شد ؛ و نخستين جمعيت سياسى جديد به نام « مجمع فراموشخانه » تأسيس يافت . همچنين تشكيل هيأتى براى ترقى صنعت و تجارت اصلاح قانون ديوانخانهء عدليه ، بسط كشيدن تلگراف به همهء ولايات ، نشر چند كتاب بسيار سودمند ( از جمله اثر عاليقدر دكارت ) از كارهاى اين دوره است . به استخراج معدن و اصلاح نظام نيز توجهى پيدا شد . مندرجات روزنامهء رسمى هم ترقى كرد . آنها نمودهايى بودند از جريان پيوستهء تاريخ زمان . براى كمك به انقلاب فكرى ، رسالهء معروف دكارت : گفتار در روش به كار بردن عقل با تشويق « كنت دوگوبينو » و به همت و همكارى « اميل برنه » و « ملا لاله‌زار » به فارسى ترجمه گرديد . دكارت در اين اثر در صحت عقايد و آراى پيشينيان ترديد كرد و سعى كرد با به كار بردن روش ، عقلى نظم رياضى جهان طبيعت را بشناسد و مردم را از تبعيت صرف از آراء و عقايد

--> ( 146 ) . مخزن الوقايع ، پيشين تصويرنامهء ميرزا آقا خان ، شمارهء 36 ، ( به نقل از : فريدون آدميت ، انديشهء ترقى ، ص 16 ) . ( 147 ) . ايران ، « ملكم به ميرزا حسين خان » ، 4 رجب 1292 ( به نقل از همان ، ص 17 ) . ( 148 ) . شرح عيوب و علاج نواقص مملكتى ايران ، خطى ( از همان ، ص 17 ) .